جلسه ۱۰۵ – ۱۴ اسفند ۱۴۰۱
دو مساله بعد که در کلام مرحوم آقای خویی ذکر شده است به مساله عبید و اماء مرتبط است:
(مسألة ۷۶): إذا ادّعى أحدٌ رقّيّة الطفل المجهول النسب في يده حكم بها له، و إذا ادّعى الحرّيّة بعد البلوغ لم تسمع إلّا إذا أقام البيّنة عليها. و كذلك الحال في البالغ المملوك في يد أحد إذا ادّعى الحرّيّة نعم، لو ادّعى أحدٌ أنّه مملوك له، و ليس بيده، و أنكره المدّعى عليه، لم تسمع دعوى المدّعى إلّا ببيّنة.
ما این دو مساله را این طور میتوانیم تبیین کنیم که اگر کسی که بر بچه نابالغی ید داشته باشد و ادعاء کند که عبد او است حرف او مسموع است و اگر بچه بعد از بلوغ حریت ادعاء کند باید بینه اقامه کند و گرنه حرف او مسموع نیست. هم چنین اگر فرد بالغی که در ید دیگری است ادعای حریت کند فقط با بینه کلام او مسموع است. دلیل آن هم روشن است چون ید اماره ملکیت است و در هر دو فرض ید مفروض است و در اماریت ید بین ید بر اشیاء و ید بر اشخاص تفاوتی نیست . بله بر اساس قواعد عام باب قضاء مدعی حریت میتواند مولا را قسم بدهد. حتی اگر روایاتی داشته باشیم که ظاهر آنها (بر اساس اطلاق مقامی) عدم امکان قسم دادن مولا باشد اما روایات باب قضاء که در آنها به امکان مطالبه قسم از مدعی علیه حکم شده است بر این روایات حاکمند.
(مسألة ۷۷): إذا تداعى شخصان على طفل، فادّعى أحدهما أنّه مملوك له، و ادّعى الآخر أنّه ولده، فإن أقام مدّعي الملكيّة البيّنة على ما ادّعاه و لم تكن للآخر بيّنة حكم بملكيّته له، و إن كانت للآخر بيّنة على أنّه ولده حكم به له، سواء أ كانت للأوّل بيّنة أم لم تكن، و إن لم تكن لهما بيّنة خلّى سبيل الطفل يذهب حيث شاء
مساله دیگر فرضی است که دو نفر بر بچهای ید دارند و یکی ادعاء میکند که فرزند من است و دیگری ادعاء میکند مملوک من است. مساله منصوص است و مرحوم آقای خویی فرمودهاند اگر مدعی ملکیت بینه دارد و دیگری بینه ندارد قول او مقدم است و اگر مدعی ولد بودن بینه دارد قول او ثابت است چه طرف دیگر بینه داشته باشد و چه نداشته باشد و اگر هیچ کدام بینه ندارند نه به ملکیت حکم میشود و نه فرزند بودن و آزاد است هر جا میخواهد برود.
مرحوم آقای خویی در این مساله گفتهاند ید هر دو نفر متعارضند و لذا تساقط میکنند. عرض ما این است که برای ما معهود نیست که ید از امارات ثبوت نسب باشد و مشهور بین فقهاء (بلکه شاید مورد اختلاف نباشد) این است که ید از امارات نسبت نیست و لذا نسب را با بینه و شیاع و اقرار ثابت میدانند اما با ید ثابت نمیدانند و اثبات نسب با ید دلیل ندارد.
بله این ید اگر چه اثبات کننده نسب نیست اما با ید طرف مدعی ملکیت تعارض میکند و آن را از حجیت ساقط میکند.